Penselen 2019

Details:

Op woensdag 19 juni zijn de Zilveren Penselen en Vlag en wimpels 2019 uitgereikt. De winnaar van het Gouden Penseel werd op 1 oktober, aan de vooravond van de Kinderboekenweek, tijdens het Kinderboekenbal bekendgemaakt.

De Penseeljury 2019 bestond uit: Jessica Jongkind, Joke Linders, Marleen Ram, Peter van Rossum en Marlies Visser (voorzitter).

Rapport:

Op zelf tekenen en schilderen na, is jureren misschien wel het allermooiste werk dat je kan en mag doen. Al die uitingen van creativiteit, vindingrijkheid en originaliteit. Een fantastische taak voor een jury maar ook fantastisch moeilijk en verantwoordelijk. Hoe kunnen vijf verschillende mensen afkomstig uit vijf verschillende disciplines tot een unaniem oordeel komen? Vrees niet, het is ons gelukt.
Nog even geduld, we hebben wat opmerkingen vooraf. De jury is uiteraard nog steeds verheugd over het feit dat het aantal Penselen gelijk is getrokken met de Griffels. In een tijd waarin beeld een steeds belangrijkere rol speelt, is deze vorm van waardering voor illustratie en haar makers meer dan terecht.
Illustraties vertellen een verhaal op hun eigen manier en voegen dimensies toe die in tekst niet te vatten zijn. Er zijn dit jaar prachtige titels ingestuurd waarbij de illustrator erin slaagde het onzegbare zichtbaar te maken, een vorm te vinden voor emoties en abstracte begrippen. Dit is voor kinderboeken van buitengewone waarde en eigenlijk geldt dit voor alle leeftijden.
In die zin is ook de kleine aanpassing in het reglement ten opzichte van vorig jaar van grote betekenis. De vier categorieën waarin dit jaar titels konden worden voorgedragen voor Zilveren Penselen en Vlag en Wimpels zijn: Prentenboeken, Geïllustreerde kinderboeken, Geïllustreerde jeugdboeken en Informatieve kinder- en jeugdboeken. Door deze indeling kwam de focus meer op het beeld en soort boek te liggen dan op de beoogde leeftijd van de lezer. Nog niet duidelijk is of het nieuwe reglement ook de oorzaak is van een stijgend aantal inzendingen. Er kwamen maar liefst 153 titels ter tafel. Een rijk en gevarieerd aanbod waar de jury lang over heeft gesproken en met vuur over heeft gedebatteerd.
Uitzonderlijk dit jaar was ook dat de Penseel- en Griffeljury elkaar vonden. Wanneer inhoud beeld wordt, illustraties uit typografie bestaan en samen zo’n krachtig en overtuigend verhaal vertellen, dan kan dat eigenlijk ook niet anders. Met de voordracht voor de Boekensleutel spreken beide jury’s hun gezamenlijke waardering uit voor deze titel. De bekroonde titel wordt 1 oktober bekendgemaakt.
Het aanbod was divers: kleurrijk of juist met gebruik van een enkele kleur, en zelfs zwart-wit. Er waren uitzonderlijk grote formaten bij maar ook kleine fijne uitgaven. Gebruikelijk bij kinderboeken blijft de gebonden uitgave met omplakte band. Dit maakt het boek robuust en geschikt voor het steeds opnieuw oppakken en bekijken! Over het algemeen ziet de jury ook dat er steeds meer boeken bijkomen die diversiteit uitstralen. Toch kan hierin nog een slag gemaakt worden.
Enthousiast zijn we over het werk van oude maestro’s met hun herkenbare handschrift waaruit vakmanschap en tekenplezier tevoorschijn springt. Maar zeker zo verheugd zijn we over het aanbod van nieuwe talenten met een geheel eigen visie, aanpak en schwung. De jury heeft zich gekoesterd in het aanbod aan nieuwe technieken en invalshoeken.
We keken naar, en spraken over, het samenspel tussen illustraties en tekst; of de tekeningen uitbeeldden wat de tekst vertelde of daar nog iets aan toe konden voegen; over wat mogelijk is binnen het gebruikte materiaal. We discussieerden over vlakverdeling en typografie, over verbeeldingskracht en expressie, over lijnvoering en kleurgebruik, maar ook over de vlakverdeling en het boek als geheel. En zo kwamen we als vanzelf op maar liefst acht Zilveren Penselen en twaalf Vlag en Wimpels!
Het was een waar genoegen om enige weken te vertoeven met deze veelzijdige jaargang aan bijzondere en bijzonder beeldrijke kinderboeken!

De Penseeljury 2019

Gouden Penseel:

Yvonne Jagtenberg - Mijn wonderlijke oom

Het unieke aan Mijn wonderlijke oom is die ene hand die tekst en tekeningen aanstuurde. Zowel de stijl van tekenen als de teksten van Yvonne Jagtenberg zijn los maar trefzeker. Met elkaar laten ze op overtuigende en sprankelende wijze zien hoe bevrijdend het is om te doen wat je het liefste doet, je eigen gevoel, drang of verbeelding volgen.
Dat klinkt als een jaren 50-boodschap die in de figuur van monsieur Hulot, de wonderlijke oom, weer helemaal actueel is gemaakt. Aan de hand van alledaagse situaties is de boodschap speels en impliciet. Een wandeling maken met deze wonderlijke oom wordt automatisch koorddansen op de stoeprand. En een berisping van een agent eindigt in een vrolijke dans. Je zal als kind maar zo’n speelse, inspirerende oom als oppas krijgen. Het boek is in alle opzichten een ode aan de kracht van de verbeelding. Behalve de losse lijnvoering die we van eerder werk kennen, gebruikte Yvonne in dit boek subtiele kleurvlakken die op zichzelf staande personages worden. Zo kan een gebouw ogen krijgen die van alles zien en verandert het schijnsel van de schemerlamp in een veilige hondenmand.
De lichaamstaal van de oom en het neefje op wie hij past, refereert in veel opzichten aan de stomme films van Jacques Tati. En toch is het boek meer dan een biopic. Het is een pleidooi voor vrijheid, voorstellingsvermogen en avontuur. Die maken het leven rijker dan de angstige houding van de ouders. Al deze aspecten bij elkaar maken Mijn wonderlijke oom tot een rijk en uitdagend boek dat uitnodigt tot meer dan eens lezen en bekijken. Even tijdloos als de films van Tati waarop het gebaseerd is en die je zo weer wilt gaan zien. De jury werd er unaniem blij van.

Zilveren Penseel:

Harrie Geelen - Van twee ridders

Het uitzonderlijke formaat van Van twee ridders zal veel lezers het boek in trekken. De platen lopen als een film door het hele boek heen en vertellen het dramatische verhaal van een ernstig ongeluk. Op twee manieren ernstig: de tweeling wordt gescheiden, het gezinsleven wordt ernstig bedreigd. Door veel ruimte te laten aan verbeelding en humor bleef het drama hanteerbaar, terwijl de teleurstelling van Luuk en de nachtmerrie van Lars toch pregnant in de tekeningen zijn uitgebeeld.
Analoog aan het verhaal loopt onder en bovenaan de bladzijden een filmstrip waardoor het boek extra lagen heeft met commentaren, toelichtingen of uitwerkingen.
Ja, de stijl van schilderen zit zo vol expressie en levenslust dat je er wel door gegrepen moet worden. Kijk naar die voetballertjes, prachtig van houding terwijl Luuk het raam kapot schopt met zijn bal. Prachtig hoe subtiel is uitgebeeld dat er iets vreselijks is gebeurd. Niets daarvan staat in de tekst. Het blijkt uit de houding van de tante en het buitengesloten zijn van Luuk achter het raam. De ridders en paarden op de friezen boven en onder aan de bladzijde zijn ineens een stuk meer in zichzelf gekeerd. Je kijkt je ogen uit.
Het boek zit waanzinnig goed in elkaar, qua plot, afbeeldingen en kleurstelling. Als het werkelijk moeilijk wordt, zijn de kleuren donkerder, duisterder. De ridders van de verbeelding en het spel ontpoppen zich tot draken en monsters die levensbedreigend zijn, in kleur en afbeelding. Een recensent sprak van gulle prenten die de verbeelding prikkelen met een sterk emotioneel karakter. En dat klopt. De ogenschijnlijk losse stijl van schilderen functioneert omdat hij ruimte geeft aan de verbeelding van de lezer/kijker. Hier is waarlijk iets groots neergezet, doorleefd en authentiek.

Joren Joshua - Zeb.

‘Je zult nooit weten wat er gebeurt in de hoofden van anderen’, aldus het motto van Etgar Keret voor in het boek Zeb. Maar de krachtige illustraties leveren met elkaar toch een interessant inkijkje in het hoofd van illustrator Joren Joshua. De jury was meteen enthousiast over de minimalistische lijnvoering, de sprekende kleurvlakken en treffende voorstellingen. Ze passen meer dan goed bij de uitdagende teksten. Dankzij de ambigue, omkeerbare vormen in een beperkt kleurenpalet, ontstaat een sterke beeldtaal. Het is duidelijk dat de jonge Rotterdamse illustrator sterk is beïnvloed door graffiti en printtechnieken. Hij heeft ook al veel muurschilderingen en affiches op zijn naam staan.
Vooral de spreads en de fantasievolle figuren die hier en daar associaties oproepen met de Guernica van Picasso dwingen bewondering af. Voeg daar een uitgelezen lay-out aan toe en beelden die net zo vrij en filosofisch zijn als de tekst en dan ontstaat vanzelf een bijzonder boek.
Bij de eerste oogopslag lijken de figuren simpel maar bij nadere beschouwing zijn ze rijk aan uitdrukkingen en gevarieerd in compositie. Je ziet figuren met zwierige ledematen tegenover niet ingevulde contrastvormen; zoals bij de spread van Ravi en de vliegtuigtrap bij Katinka. Je krijgt er ruimte van in je hoofd, zo geestig, verrassend en surrealistisch zijn ze. Effectief is zeker ook dat de illustrator durfde te kiezen voor een heldere steunkleur oranje die de boodschap nog eens versterkt.

Jeffrey Alan Love - Noorse mythen

De Noorse mythen zijn niet bepaald zachtzinnig. Wie kent ze nog? Odin met zijn ene oog, Thor met zijn machtige hamer en Loki, de roodharige, listige bedrieger. Bepaald geen lieve jongens. In een kloek boek en zeer leesbare vertaling van Margaretha van Andel, zijn ze opnieuw bijeengebracht. Maar wat deze bundel helemaal bijzonder maakt zijn de illustraties van Jeffrey Alain Love. Zijn duistere verbeeldingen in een consistente eigen stijl zijn soms angstaanjagend en soms heel grappig. Zijn composities zijn sterk en effectief met mooie veelzeggende structuren. De silhouetachtige en geknipte vormen in zwart-wit geven het juiste gewicht aan deze oeroude verhalen. Ze zijn robuust en expressief. Je voelt het stampen van de vloer als Jeffrey Alan Love een Viking laat langskomen. Een wit stipje of een rood accent laat al een ijzige blik zien.
De verf is met een roller en niet met een penseel aangebracht. Daardoor ontstond een forse streek die subtiel en griezelig tegelijk is. De afwisseling van spreads in zwart en met diapositieve teksten werkt net als de verrassende vlakverdeling. Hier en daar lijken de illustraties uit bevroren rotsen gehakt. Ze zijn zo echt en sfeervol dat je de gure wind bijna om je oren voelt als je een bladzijde omslaat.
De Noorse godenwereld is een weerbarstig onderwerp dat in dit boek virtuoos tot leven is gebracht. Tekeningen en tekst sluiten uitstekend aan bij de huidige belangstelling voor het bovennatuurlijke en dan in de Gothic-variant.

Karst-Janneke Rogaar - Vriendschap is alles

Filosoferen met kinderen, het is al vaak geprobeerd maar zelden zo goed uitgewerkt als in Vriendschap is alles. Voor een belangrijk deel is dat te danken aan de illustraties van Karst-Janneke Rogaar. De figuren die zij tekende, zijn stuk voor stuk overtuigende persoonlijkheden, treffend en karakteristiek getroffen. Hedendaags, overdreven soms, maar met grote zeggingskracht.
Haar tekeningen zijn opgebouwd in een fraai kleurenpalet waarin spettertechniek en ingekleurde vlakken elkaar aanvullen. Rogaar koos er bovendien voor om haar figuren af te beelden tegen een lege achtergrond en dat werkt, ook omdat de plaatsing van de afbeeldingen op de pagina zeer afwisselend is. Daarnaast werkte zij met kleurvlakken en kaders. Allemaal zeer ongebruikelijk maar helder en krachtig. Meestal begint een boek met tekst en komt daarna de illustrator in actie. Hier was het omgekeerde het geval en die betrokkenheid zie je terug in de sprankelende illustraties. Het boek sluit volledig aan op het thema Vriendschap van de Kinderboekenweek 2018.
Karst-Janneke is een ster in expressieve figuren. De ene keer lees je de concentratie af van een gezicht, de andere keer zit hij verstopt in alledaagse houdingen als leunend op een fiets. De houding spreekt boekdelen. Met haar expressieve figuren wist KarstJanneke veel verschillende emoties overtuigend in beeld te brengen.

Anne Stalinski - De bromvliegzwaan en andere verhalen over onze taal

Een boek over taal dat als titel De bromvliegzwaan meekrijgt? Dat klinkt nogal raadselachtig. En toch past die titel precies bij de aard van het boek. De bromvliegzwaan is een ezelsbruggetje en daarvan legt Van Dam uit hoe nuttig die zijn.
Van Dam stelt in dit verrassende boek een aantal abstracte kwesties aan de orde: het ontstaan van taal, woordverzamelingen, metaforen, het Nederlands als wereldtaal en nog veel meer. De illustrator, Anne Stalinski, vond hier een vernuftige oplossing voor: in een schetsmatige, bijna cartooneske stijl tovert zij bij die abstracties steeds concrete verbeeldingen in zwart-wit met één steunkleur (geel) tevoorschijn.
Zo belandden op het omslag een zwaan, een ezel op een brug en bromvliegen. Het boek is uiterst rijk aan grappige commentaren en quasi slordige handletters. Alleen de schutbladen al – met meer kleur inderdaad – zijn een lust voor het oog dankzij de voorbeeldige combinatie van informatie en vermaak.
De oudste tekst die wij kennen – het verhaal van een verliefde monnik die schreef over vogels en nesten, jij en ik – voorzag de illustrator van hedendaagse snelle striptekeningen. Zo krijgt geschiedenis dankzij Stalinski’s zwierige tekenpen iets luchtigs, terwijl de tekeningen tegelijkertijd duidelijk maken dat Nederland meer wereldtaal is dan je ooit had kunnen bedenken.
Al met al een vol boek dat lezers van klein en groot formaat zeker zal verleiden zich te verwonderen over de vele aspecten van taal. Een prestatie van formaat waarbij de kwaliteiten van auteur en illustrator uitstekend samengaan. De losse stijl van Anne Stalinski valt naadloos samen met de nonchalante toon van Arend van Dam. Daardoor worden de tekeningen onderdeel van de tekst en daarmee van het onderwerp. De taal komt tot leven door de toegankelijke en frisse illustraties van Anna Stalinkski.

Marije Tolman - Vosje

Met de felgekleurde oranje bomen op de schutbladen word je meteen het boek in getrokken. Wat komt een nieuwsgierig vosje dat in de duinen woont zoal tegen? Met deze vraag wisten Marije Tolman en Edward van de Vendel een aantrekkelijk boek te creëren over droom en werkelijkheid.
In de illustraties wordt steeds een boeiend spel gespeeld met kleurcontrasten en komt de intense kleur oranje steeds terug in het vosje. Deze opvallende kleurkeuze contrasteert ook mooi met de blauwgroene achtergronden. Het boek combineert gefotografeerd landschap met simpel getekende dieren, die bij nadere bestudering toch ook heel realistisch zijn.
Marije Tolman vond met deze uitgave weer een nieuwe weg in de ontwikkeling van haar stijl die sfeervol en aantrekkelijk tegelijk is. De aflopende illustraties worden afgewisseld met vignetachtige illustraties die een sfeer oproepen van een bijzonder album met uitgeknipte, ingeplakte tekeningen.
Bijzonder is dat het boek begint met het geven van ruimte aan het beeld, voordat het verhaal start en zich kan ontwikkelen. Het beeld is leidend. De prenten suggereren leegte, stilte en de rust van de natuur. Een aantal spreads verrassen door het gekozen perspectief en de details.
De hoofdfiguur is bijzonder aaibaar. Vosje heeft een lief nieuwsgierig kopje en beweegt zich jong en soepel door het leven. Dit vosje heeft alles in zich om een iconisch kinderboekenfiguurtje te worden dat ieders hart verovert. Een kinderboek met een absolute glansrol voor de illustrator, het is háár boek. Samen met de hoge aaibaarheidsfactor van het boek zal het veel kinderen groot leesplezier bieden.

Chrudoš Valoušek - De pittige pruim die een pop werd

Op het omslag van dit grote boek prijkt een Pinokkioachtige houten pop, maar de voorplaat als geheel maakt meteen duidelijk dat het hier om meer gaat dan een eigentijdse interpretatie van Pinokkio’s avonturen. De Tsjechische illustrator Chrudoš Valoušek vertelt het verhaal van een pruimenpit in een bijzondere techniek van illustreren, kleurgebruik en belettering. Waarbij ieder van die elementen uitstekend samengaat met de tekst.
Afwisselend zijn er grote monumentale prenten en stripachtige afbeeldingen. Met name het gebruik van felle fluorescerende kleuren geeft de illustraties een bijzondere uitstraling. De spreads zijn als een groot gebaar, als een uitroepteken. De kleinere illustraties fungeren eerder als commentaar of uitbreiding. Letterlijk alles vraagt aandacht in dit bijna nostalgische avonturenboek. De robuuste typografie, de prachtige beginkapitalen, de illustraties die aan de tekst steeds andere dimensies toevoegen. Hoe langer je kijkt, hoe meer je ziet. Met zijn weerbarstige stijl van tekenen die aan houtsneden doet denken en met het gebruik van fluorescerende kleuren, voegt Valoušek aan een ogenschijnlijk Oost-Europees concept een hoogst moderne dimensie toe.
Misschien vraagt dit boek een kleine gebruiksaanwijzing, maar het zal kinderen zeker uitdagen tot een nieuwe of andere manier van kijken en lezen. Met dit prachtige boek heeft Boycott Books zichzelf meteen op de kaart gezet. De jury ziet uit naar meer uitgaven van deze kleine enthousiaste uitgeverij en het bijzondere werk van Valoušek.

Vlag en Wimpel: